Wat is zomertijd?

Zomertijd is de afspraak om in de zomerhelft van het jaar de klok één uur vooruit te zetten. Een uitvinding uit de Eerste Wereldoorlog, een argument uit de oliecrisis, en een Europese gewoonte waar nog steeds geen einde aan komt.

Definitie

Klok één uur vooruit in zomer

In Nederland sinds

1977 (heringevoerd)

Tijdzone (zomer)

CEST · UTC+2

Begin & einde

Laatste zondag mrt & okt

De korte definitie

Zomertijd is de afspraak om in een deel van het jaar de klok één uur vooruit te zetten ten opzichte van de standaardtijd in een gegeven tijdzone. In Nederland en België loopt de zomertijd van de laatste zondag van maart tot de laatste zondag van oktober. In die periode lopen we op CEST — Central European Summer Time — wat overeenkomt met UTC+2. De rest van het jaar geldt CET, oftewel UTC+1, en spreken we van wintertijd of standaardtijd.

De omschakeling vindt altijd op een zondag plaats, om twee uur 's nachts. In maart wordt het dan in één tik 03:00 uur; in oktober draait de klok om 03:00 terug naar 02:00. De verzetting raakt zo de minste mensen: weinig vluchten, weinig openbaar vervoer, geen spitsverkeer. Het schema is sinds 1996 in heel de Europese Unie identiek, vastgelegd in richtlijn 2000/84/EG, en daarmee een van de weinige consument-zichtbare voorbeelden van succesvolle Europese harmonisatie.

Verwarrend genoeg gebruiken we het woord "zomertijd" voor twee dingen tegelijk. Het kan slaan op het instituut (de afspraak om twee keer per jaar te verzetten) of op de feitelijke periode (de zes à zeven maanden waarin we op UTC+2 staan). Beide betekenissen lopen op deze pagina door elkaar; waar verwarring dreigt, maken we het onderscheid expliciet.

Waarom de klok vooruit?

§ 01 · Idee

Het idee achter zomertijd is even simpel als oud. In de zomerhelft van het jaar komt de zon op het noordelijk halfrond vroeg op en gaat ze laat onder. Door de klok een uur vooruit te zetten verschuift de dag zoals wij hem op papier doorbrengen — werk, school, winkels — naar achteren in de astronomische dag. Wie om zeven uur 's avonds van zijn werk komt, heeft dan nog een uur extra daglicht in de tuin.

Het oorspronkelijke argument was energiebesparing. Als de avond pas later donker wordt, hoeft de lamp pas later aan. Dat klonk overtuigend in 1916, toen Duitsland en het Habsburgse Rijk de zomertijd als eerste invoerden om steenkool te besparen tijdens de Eerste Wereldoorlog, en het klonk opnieuw overtuigend tijdens de oliecrisis van 1973. Nederland voerde de zomertijd om die reden in 1977 opnieuw in.

Inmiddels is dat argument zacht gezegd verbleekt. Onderzoek uit de afgelopen decennia laat zien dat de besparing op verlichting volledig wegvalt tegen het hogere energiegebruik voor verwarming in de koudere voorjaarsochtenden en voor airconditioning in warme zomeravonden. Het netto-effect is in de meeste studies tussen de nul en licht negatief.

Hoe werkt het concreet?

§ 02 · Mechaniek

Op de laatste zondag van maart gaat de klok in Nederland en België om 02:00 uur lokale tijd één uur vooruit naar 03:00 uur. Het uur tussen 02:00 en 03:00 bestaat die nacht eenvoudigweg niet — wie net op dat tijdstip iets had ingepland, was te laat zonder zelf iets fout te doen. Op de laatste zondag van oktober gebeurt het omgekeerde: om 03:00 uur draait de klok terug naar 02:00, waardoor het uur tussen 02:00 en 03:00 die nacht twee keer voorbijkomt.

Voor digitale apparaten met internetverbinding gebeurt dat automatisch. Smartphones, computers, slimme thermostaten en moderne televisies passen hun klok aan via het besturingssysteem, dat ergens op de achtergrond een tabel met DST-regels per tijdzone gebruikt. Analoge wekkers, ouderwetse magnetrons, ovens, autoklokken en kerktorens vragen om handwerk. Een aparte handleiding per apparaattype staat op deze site.

De keuze om de verzetting niet om middernacht te laten plaatsvinden is praktisch. Restaurants, kroegen en de meeste publieke voorzieningen zijn om twee of drie uur 's nachts gesloten; computersystemen die met tijdstempels werken — denk aan banken, treinen of energiebedrijven — krijgen op dat tijdstip de minste botsende invoer. Op de keper beschouwd is "02:00 uur 's nachts" het rustigste moment in de week.

Wat verandert er als je gewekt wordt?

§ 03 · Effect

In maart raak je een uur slaap kwijt. De nacht telt zeven uur in plaats van acht, ook al lopen je gevoel en je matras hetzelfde traject af. De voorjaarsovergang valt voor veel mensen zwaarder dan ze verwachten: chronobiologisch onderzoek wijst uit dat de eerste werkdag na de overgang gepaard gaat met een lichte toename van verkeersongevallen, hartincidenten en concentratieproblemen. Het lichaam past zich pas na een paar dagen aan. De slaapeffecten zijn meetbaar maar bescheiden.

De najaarsovergang in oktober is doorgaans aangenamer. De klok gaat terug, je kunt een uur "uitslapen", en het lichaam krijgt een natuurlijk extra rustmoment. Toch wennen veel mensen alsnog een paar dagen aan de vroege schemering — om vijf uur 's middags is het opeens donker, terwijl het in de week ervoor nog tot zes uur licht was. Voor wie sterk afhankelijk is van daglicht voor het humeur, kan dat de eerste herfstweek somber laten aanvoelen.

Op groepsniveau zijn de effecten beperkt maar reëel. Kinderen, ouderen en mensen die in ploegendienst werken voelen het sterkst. De Europese chronobiologen-vereniging pleit al jaren voor permanente standaardtijd (wintertijd), omdat die het beste aansluit op de natuurlijke zonloop in onze breedtegraad. Permanente wintertijd en permanente zomertijd zijn de twee scenario's die op tafel liggen mocht de EU de klokverzetting alsnog afschaffen.

Zomertijd in Europees verband

§ 04 · Context

De huidige uniforme regeling kwam in 1996 tot stand. Tot dat moment verzetten Europese landen de klok op eigen data — Engeland deed het bijvoorbeeld een week later dan Nederland, wat tot grensoverschrijdende verwarring leidde voor luchtvaart, treinverkeer en televisie-uitzendingen. Richtlijn 2000/84/EG legde uiteindelijk de huidige data vast voor alle (toen 15, nu 27) EU-lidstaten. Het Verenigd Koninkrijk volgt ondanks de Brexit nog steeds hetzelfde schema.

Drie Europese tijdzones zijn relevant. WET (West European Time, UTC+0) geldt in Portugal, Ierland en op de Kanarische eilanden — in de zomer wordt dat WEST, UTC+1. CET (Central European Time, UTC+1) is de tijdzone van Nederland, België, Duitsland, Frankrijk, Italië en Spanje; in de zomer schakelen die landen door naar CEST, UTC+2. EET (East European Time, UTC+2) is de tijdzone van Finland, Griekenland, Bulgarije, Roemenië en de Baltische staten; zomers heet die EEST en is dat UTC+3. Volledige uitleg over de Europese tijdzones.

Niet alle Europese landen volgen het schema. IJsland gebruikt geen zomertijd en blijft het hele jaar op UTC+0. Rusland schafte de halfjaarlijkse verzetting in 2014 af en hanteert sindsdien een permanente wintertijd. Turkije ging in 2016 over op permanente zomertijd. Wereldwijd is zomertijd overigens een minderheidsfenomeen — de meeste landen rond de evenaar, in Afrika en in Azië hebben het nooit ingevoerd of weer afgeschaft.

Verder lezen

§ 05 · Gerelateerd

Wat is wintertijd?

De standaardtijd in onze tijdzone, en het verschil met zomertijd.

Wie heeft zomertijd bedacht?

Van Benjamin Franklin tot het Duitse Keizerrijk in 1916.

Wordt zomertijd afgeschaft?

Het Europese dossier dat sinds 2019 stilligt.