Permanente zomertijd: wat zou dat betekenen?

Voor wie wil weten hoe permanente zomertijd voelt, is Spanje het beste levende experiment. Niet officieel — Spanje hanteert dezelfde EU-richtlijn als Nederland en België — maar in de praktijk wel. Het land ligt geografisch op de meridiaan die past bij Greenwich Mean Time, maar gebruikt sinds 1940 Centraal-Europese tijd. Dat is een politiek besluit uit het Franco-tijdperk: één uur "vooruit" op de eigen zonsstand, om bij Berlijn te kunnen aansluiten.

Het gevolg is een land waar het in midwinter pas tegen 8:35 uur licht wordt in Madrid, en pas tegen 8:55 uur in La Coruña. Avondeten begint er pas om 21:30 of 22:00. Tv-programma's draaien op aangepaste tijden, kinderen zijn 's avonds langer wakker. Of de Spaanse leefstijl een gevolg is van die scheve klok, of dat de scheve klok bij de Spaanse leefstijl past, is een kip-of-ei-vraag. Wat duidelijk is, is dat permanent één uur voor lopen op de zon merkbare gevolgen heeft voor de inrichting van de dag.

Voor Nederland zou permanente zomertijd nog verder gaan: niet één uur, maar twee uur voor de zonsstand. De Nederlandse zonsstand past namelijk al beter bij GMT (UTC+0) dan bij CET (UTC+1). De huidige wintertijd is dus al iets "te ver vooruit"; permanente zomertijd zou die afwijking verdubbelen. Voor wie de stand van zaken in Brussel volgt, is dit een van de redenen dat noordelijke lidstaten het scenario afhouden.

De Gezondheidsraad bracht in 2019 een advies uit dat zich op één regel laat samenvatten: van de drie opties — huidige klokverzetting, permanente wintertijd of permanente zomertijd — is permanente zomertijd vanuit gezondheidsperspectief de minst aantrekkelijke. De redenering steunt op chronobiologisch onderzoek: het menselijk dag-en-nachtritme synchroniseert met daglicht, en specifiek met de zonsopkomst. Hoe later die zonsopkomst valt ten opzichte van de wektijd, hoe groter de zogenoemde sociale jetlag.

In de praktijk zou permanente zomertijd betekenen dat scholen en werkgevers begin januari mensen activeren wanneer hun lichaam denkt dat het nog midden in de nacht is. Voor tieners, wier biologische klok van nature al iets later loopt, geldt dat dubbel. Voor mensen met seizoengebonden stemmingsklachten — een groep die in noordelijk Europa relatief groot is — voorspellen de meeste onderzoekers een verslechtering.

Daar staat tegenover dat de avondkant van permanente zomertijd juist gunstige effecten kan hebben. Lichaamsbeweging in de avond, terrastijd, sociale activiteit — allemaal voorspellers van welzijn — zouden makkelijker plaatsvinden. De netto-balans hangt af van wat zwaarder weegt: een langere lichte avond of een donkerder ochtend. Wat de chronobiologie precies zegt is een verhaal op zich.

Voor permanente zomertijd in Nederland zijn twee dingen nodig: een Nederlands kabinetsbesluit en een Europees coördinatiekader. Het kabinetsbesluit is denkbaar — een Kamermeerderheid wisselt, voorkeuren schuiven — maar zal er pas komen op het moment dat afschaffing van de halfjaarlijkse klokverzetting Europees ook geregeld is. Anders zou Nederland alleen op een afwijkende tijd zitten dan zijn buurlanden, en dat ziet geen enkel kabinet zitten.

Het Europese kader ligt al sinds 2019 stil bij de Raad. Een formeel besluit daar zou alle 27 lidstaten verplichten om binnen een gestelde termijn te kiezen tussen permanente zomer- of wintertijd, en die keuzes te coördineren om een lappendeken te voorkomen. Tot dat gebeurt, blijft elk land in het oude regime, en blijft permanente zomertijd een denkoefening. De stand van de Brusselse procedure verandert nauwelijks.

Stel dat het er ooit van komt, dan zou een overgangsperiode logisch zijn. Bedrijven, software, vluchtroosters, treinroosters, schoolagenda's en vakantieplanning zouden moeten worden aangepast. De gebruikelijke schatting is dat een dergelijke transitie minstens twee jaar invoeringstijd vraagt. Voor 2026 zit dat er sowieso niet meer in; voor 2027 lijkt het inmiddels ook onwaarschijnlijk. Permanente zomertijd is voorlopig een gedachte-experiment — interessant om door te denken, maar niet om in de agenda te zetten.