Permanente wintertijd: het alternatief

De Gezondheidsraad bracht in 2019 een advies uit dat in heldere bewoordingen koos voor permanente wintertijd, en dat ondertussen breed gedragen wordt door chronobiologische onderzoekers in Europa en de Verenigde Staten. De kern van het argument is dat de zonsopkomst — niet de zonsondergang — het belangrijkste tijdsignaal is voor het menselijk bioritme. Hoe verder onze sociale klok afstaat van die opkomst, hoe groter de "sociale jetlag".

Permanente wintertijd zit op het continent dichter bij die natuurlijke synchroniciteit dan de huidige situatie de helft van het jaar is, en aanzienlijk dichter dan permanente zomertijd zou zijn. Tieners, die biologisch al naar later schuiven, zouden minder vaak gedwongen worden om in fysiek donker te functioneren. Ouderen, die juist vroeger willen wakker worden, zouden meer ochtendlicht krijgen. Voor mensen met seizoengebonden stemmingsklachten zouden de morgenuren beter ondersteund worden.

Dat alles betekent niet dat permanente wintertijd zonder nadelen is. De verkorte zomeravonden hebben gevolgen voor de horeca, voor buitensport in georganiseerd verband en voor de subjectieve beleving van zomer. Niet onbelangrijk, vooral in een tijd waarin avondzon een populair argument is in vakantieadvertenties en op terrasreserveringen. Wetenschappelijk verkiezenswaardig is niet hetzelfde als electoraal aantrekkelijk. De gezondheidskant en de leefstijlkant trekken in deze kwestie aan tegenovergestelde kanten van het touw.

In de Brusselse impasse zijn de standpunten van de lidstaten nooit officieel uitgekristalliseerd, omdat er nooit gestemd is. Maar uit nationale debatten, parlementaire uitspraken en deskundigenadviezen tekent zich een beeld af. Permanente wintertijd wordt voorzichtig gesteund door Duitsland, Nederland, Polen, Tsjechië, Slowakije, Denemarken, Zweden, Finland en de Baltische staten. Permanente zomertijd geniet voorkeur in Spanje, Portugal, Italië, Griekenland, Cyprus en Malta. Frankrijk, België en Oostenrijk zitten in het midden.

Dat noord-zuid-patroon is geen toeval. Hoe noordelijker je woont, hoe groter het verschil tussen zomer- en winterdaglicht, en hoe nuttiger het ochtendlicht in de winter wordt. Hoe zuidelijker je woont, hoe gelijkmatiger de daglengtes het jaar door zijn, en hoe meer de avondkant van de zomer als economische factor weegt. De keuze tussen permanente zomer- en wintertijd is daarmee een keuze tussen geografische perspectieven, niet tussen objectief goed of fout.

Een gezamenlijke EU-keuze zou een compromis vergen tussen die twee perspectieven. Dat compromis is in zeven jaar tijd niet gevonden. Het meest waarschijnlijke scenario — als het er ooit van komt — is dat de Raad lidstaten toestaat zelf te kiezen, mits ze hun keuze coördineren met directe buren. Dat zou een kaart opleveren waarin Noord-Europa op permanente wintertijd zit en Zuid-Europa op permanente zomertijd, met een tijdzonegrens die ergens door Frankrijk of Oostenrijk loopt. Logistiek complex, maar geografisch wel verdedigbaar. Wat er nodig is voor zo'n besluit blijft echter onveranderd: een meerderheid die er nu nog niet is.

Voor de gemiddelde Nederlander zou permanente wintertijd vooral betekenen dat de overgang in maart wegvalt. Geen verloren uur slaap, geen verwarring rond reserveringen, geen wekkers die handmatig moeten. De overgang in oktober — degene waar de meeste mensen het minst last van hebben — wordt ook geschrapt. Het uur slaap dat we elk najaar "winnen" verdwijnt, maar daar zou dan ook geen uur tegenover staan dat we in maart verliezen.

In de zomer zou je wakker worden in een eerder licht ochtend. Slaapkamer-rolgordijnen worden in juni belangrijker dan ze nu zijn — om 4:20 uur staat de zon al boven de horizon. Sportverenigingen die buitenactiviteiten plannen, zouden hun rooster moeten verschuiven: minder avondtraining, meer vroege ochtend. Festivals en horeca zouden hun draaiboeken aanpassen aan de eerdere schemering.

Wat niet zou veranderen, is de verhouding tot de buurlanden. Als België en Duitsland dezelfde keuze maken, blijft het tijdsverschil nul. Als de Britten ervoor kiezen om op hun eigen GMT-ritme te blijven, dan zit Londen in de winter één uur achter ons en in de zomer twee uur — een kleine extra complicatie voor wie regelmatig de overkant van het Kanaal bezoekt. Voor wie wil terugvallen op de huidige situatie zonder klokverzetting: dat is, in essentie, wat permanente wintertijd is. De wintertijd is namelijk de standaardtijd. De zomertijd is, hoe ingeburgerd ook, de uitzondering. Tot Brussel anders besluit blijft de uitzondering echter de helft van het jaar gelden.