Wie heeft zomertijd bedacht?

Het korte antwoord: niemand alleen. Het iets langere antwoord begint met een Amerikaanse diplomaat die een grap maakte, gaat verder met een New-Zeelandse insectenverzamelaar, en eindigt bij een Britse bouwer die ervoor stierf. Pas een Duitse oorlogseconomie voerde het idee uiteindelijk in.

Je krijgt het regelmatig op een verjaardag te horen: "zomertijd, dat heeft Benjamin Franklin bedacht". Het is een hardnekkig misverstand. Franklin schreef in 1784 inderdaad over daglicht, kaarsen en vroeg opstaan, maar in een satirisch stuk — geen serieus voorstel. De echte voorlopers kwamen ruim een eeuw later, en de echte invoering pas in 1916, onder ongelijksoortige omstandigheden van een wereldoorlog.

Wie de zomertijd "bedacht" heeft, hangt dus af van wat je onder bedenken verstaat. Een idee opperen? Dan was het Franklin, half voor de grap. Een concreet voorstel uitwerken? Dan was het Hudson, in 1895. Er politiek voor knokken? Willett, vanaf 1907. Het systeem invoeren? Het Duitse Keizerrijk, op 30 april 1916. Vier momenten, vier mensen of instituties, één traag rijpend idee.

Benjamin Franklin: de grap uit Parijs

§ 01 · 1784

In april 1784, toen Franklin Amerikaans gezant in Parijs was, publiceerde het Journal de Paris een ingezonden stuk van zijn hand. De aanleiding was banaal: hij was naar eigen zeggen 's ochtends om zes uur door zijn slaapkamerraam wakker geworden van het zonlicht. Verbijsterd ontdekte hij dat de zon kennelijk al uren op was — en concludeerde dat Parijzenaars enorme hoeveelheden kaarsen verkwistten doordat ze zo laat naar bed gingen en dus zo laat opstonden.

Franklin rekende zijn besparing fictief uit (volgens hem ongeveer 96 miljoen pond aan kaarsenwas per jaar) en stelde maatregelen voor: kerkklokken bij zonsopgang, kanonnen op elk plein, een belasting op vensterluiken. Het was satire in de stijl van Jonathan Swift, en dat ontging zijn lezers van toen niet. Franklin stelde nergens voor de klok te verzetten. Hij wilde dat mensen vroeger opstonden. Dat is iets fundamenteel anders.

George Hudson: het eerste echte voorstel

§ 02 · 1895

Op 8 oktober 1895 hield George Vernon Hudson een lezing voor de Royal Society of New Zealand in Wellington. Hudson was geen klokmaker, geen econoom en geen politicus — hij was entomoloog. Insectenverzamelaar. Zijn dagtaak bij het postkantoor verhinderde hem 's avonds in het veld te werken, en hij stelde een tweeurige verschuiving van de klok in de zomermaanden voor, zodat hij na werktijd langer daglicht zou hebben om naar kevers te zoeken.

Hudson presenteerde zijn idee in detail: vooruit met twee uur in september, terug met twee uur in maart (op het zuidelijk halfrond zijn de seizoenen omgekeerd). Het voorstel werd beleefd ontvangen en grondig genegeerd. Pas in 1898 herhaalde hij de oproep in een tweede artikel, met meer cijfermateriaal. Ook dat haalde niets uit. Hudson stierf in 1946 zonder ooit zomertijd in zijn eigen land mee te maken — Nieuw-Zeeland voerde het pas in 1927 in.

Toch wordt Hudson tegenwoordig vaak als de werkelijke "uitvinder" van de zomertijd genoemd. Zijn voorstel was concreet, getypeerd in uren en data, en publiek gedocumenteerd. Dat is meer dan over Franklin gezegd kan worden, en het kwam ruim tien jaar vóór de bekendere campagne van William Willett.

William Willett: levenslang campagne

§ 03 · 1907–1915

De man die de zomertijd het dichtst bij invoering bracht, en daar nooit de vruchten van heeft mogen plukken, was William Willett. Een Engelse bouwer, rijk geworden met de bouw van villa's in Kent en de buitenwijken van Londen, die op een vroege zomerochtend door Petts Wood reed en zich ergerde aan de slapende huizen om hem heen. Het was 1905. De zon stond al uren hoog. Niemand was wakker.

In 1907 publiceerde Willett op eigen kosten het pamflet The Waste of Daylight. Hij stelde voor om in vier stappen van twintig minuten in april de klok totaal tachtig minuten vooruit te zetten, en in september weer terug. Het was een omslachtige berekening, maar de logica was helder: zomeravonden langer maken door de klok te verschuiven, niet door mensen vroeger te laten opstaan. Pas hier kwam voor het eerst echt het idee van klokverzetting boven tafel.

Willett gaf zijn campagne een tweede leven door politici te benaderen. Winston Churchill schaarde zich erachter. Arthur Balfour ook. In 1908 werd een eerste wetsvoorstel ingediend in het Britse parlement. Het haalde het niet. In 1909 opnieuw — en opnieuw afgewezen. Tot 1914 dienden Willett en zijn medestanders met regelmaat nieuwe voorstellen in. Allemaal gestrand.

Willett stierf op 4 maart 1915 aan griep. Eén jaar later, in mei 1916, voerde Groot-Brittannië de British Summer Time in — in eenvoudiger vorm dan Willett had voorgesteld (één uur in plaats van vier stappen van twintig minuten), maar met een argument dat hij zou hebben afgewezen: oorlog. Meer over het invoeringsjaar 1916.

Wie voerde het echt in?

§ 04 · April 1916

Niet Franklin, niet Hudson, niet Willett. De eerste die de zomertijd nationaal verplicht stelde, was het Duitse Keizerrijk — op 30 april 1916. Het besluit kwam niet uit ecologische bezorgdheid of liefde voor lange zomeravonden, maar uit oorlogseconomie. De steenkoolvoorraad van het Reich was kritiek; elke ton kolen werd nodig geacht voor de wapenproductie. Een uur langer daglicht in de avond zou, zo berekende het ministerie, het elektriciteits- en kolengasverbruik voor verlichting drukken.

De Britten waren snel: op 21 mei 1916 ging de British Summer Time van start, gebaseerd op precies dezelfde redenering. Frankrijk, Italië en uiteindelijk de Verenigde Staten volgden binnen twee jaar. Nederland deed mee op 1 mei 1916; in bezet België werd dezelfde regeling diezelfde dag opgelegd door de Duitse bezetter.

Een gedeelde uitvinding

§ 05 · Conclusie

Wie heeft zomertijd bedacht? Het eerlijke antwoord is: het idee groeide langzaam, in fasen, door verschillende mensen met heel verschillende motieven. Franklin wilde Parijzenaars vroeger uit bed krijgen. Hudson wilde meer tijd voor zijn keverjacht. Willett wilde Engelsen 's avonds langer in zijn nieuwbouwwijken laten wandelen. Het Duitse generalstaf wilde kolen besparen voor de oorlogsindustrie. Vier moties, één maatregel.

Dat is geen detail. Het verklaart waarom de zomertijd vandaag de dag zo moeilijk af te schaffen is: hij is nooit "voor één goede reden" ingevoerd. Het oorspronkelijke argument — energiebesparing — is in moderne onderzoeken weerlegd; zie de bespreking op zomertijd.com. Maar de andere redenen die ooit hebben meegespeeld — meer recreatietijd, betere afstemming op handelspartners, gewoonte — staan elk afzonderlijk niet sterk genoeg om de hele zomertijd te verdedigen. En ze staan ook niet sterk genoeg om hem helemaal af te schaffen.

Sinds 2018 ligt er een EU-voorstel om met de halfjaarlijkse klokverzetting te stoppen. De stand van zaken in het Brusselse dossier verandert al jaren nauwelijks. Misschien moeten we daarvoor over een paar jaar een nieuwe naam bedenken — niet voor wie het invoerde, maar voor wie het uiteindelijk durfde te schrappen.

Verder lezen

§ 06 · Gerelateerd

Geschiedenis van zomertijd

Van 1916 tot nu: invoering, oorlog, oliecrisis en EU.

Geschiedenis in Nederland

Van Amsterdamse tijd tot CEST: hoe de klok hier liep.

Energiebesparing: mythe?

Het oorspronkelijke argument onder de loep.